(1) Veel steden hebben een rechthoekig schaak- of dambordpatroon, dat wil zeggen dat de straten loodrecht op elkaar zijn aangelegd. Men spreekt ook wel van het hippodamische systeem, naar de Griekse architect en stedenbouwkundige Hippodamus van Milete uit de vijfde eeuw v. Chr., die dit systeem voor het eerst op grote schaal heeft toegepast. Tegenwoordig wordt ook vaak de Engelse term grid gebruikt. Vóór Milete werd deze structuur al toegepast in Klein-Azië en Mesopotamië, evenals tijdens de Chinese oudheid in China. (2) In het hippodamische systeem groeit een stad niet geleidelijk zonder plan (zoals oude Griekse steden vaak rondom een acropolis* ontstonden), maar wordt hij planmatig aangelegd met straten die elkaar recht kruisen. Deze straten verdelen de stad in huizenblokken van gelijke grootte. Op centrale plaatsen wordt een aantal huizenblokken uitgespaard voor de markt (forum) en de openbare gebouwen. Hippodamus leerde waarschijnlijk de planmatige stadsaanleg kennen rond 495 v. Chr., doordat toen zijn geboortestad Milete na de verwoesting door de Perzen opnieuw werd opgebouwd. Vervolgens was hij zelf actief bij de stadsaanleg van Piraeus en Thurii. In de hellenistische tijd (ca. 330-30 v. Chr) kwam er meer verschil tussen brede hoofdstraten en smallere secundaire straten. Het castra-model (3) De Romeinen gebruikten bij de aanleg van nieuwe steden een vergelijkbaar systeem, dat gebaseerd was op de manier waarop ze hun legerkampen (castra) aanlegden. Dit systeem wordt daarom het castramodel genoemd. De Romeinen pasten dit systeem toe bij de coloniae die zij vanaf de derde eeuw v.Chr. nieuw aanlegden. Uitgangspunt vormt een assenstelsel van een noord-zuidstraat, de cardo (Latijn voor ‘as’), en een langere oost-weststraat, de decumanus. Bij het kruispunt van deze straten lagen de markt en andere centrale voorzieningen. Parallel aan de cardo en de decumanus werden andere straten aangelegd, waardoor de stad volgens het schaakbordpatroon in gelijke huizenblokken werd verdeeld. (4) Een van de best bewaarde voorbeelden van een Romeinse stad die volgens het castramodel is aangelegd, is Timgad in Algerije. Vaak is ook in moderne plaatsen met een Romeinse oorsprong het schaakbordpatroon nog terug te vinden, zoals in de Italiaanse plaatsen Aosta en Lucca. Ook in het Duitse Xanten, waar de Romeinse plaats Colonia Ulpia Traiana gedeeltelijk is opgegraven en herbouwd, is hetzelfde patroon te zien.Polders (5) Het van de Romeinen overgenomen castramodel werd in Nederland ook toegepast in drooggemalen polders voor de planning van wegen en de indeling in percelen. Het eerst werd dit gedaan in de Beemster, die in 1612 werd drooggemalen. De polder heeft een schaakbordpatroon van wegen, met twee hoofdwegen (zoals bij de Romeinen de cardo en de decumanus) en op de kruising daarvan de hoofdplaats Middenbeemster (zoals bij de Romeinen het forum). Een ander voorbeeld is de Haarlemmermeer (1852), met Hoofddorp als centrale plaats. (6) Ook in de aanleg van moderne steden is het schaakbordpatroon vaak te vinden. De oude binnenstad van het Duitse Mannheim is opgedeeld in regelmatige Quadrate, die genummerd werden met letters en cijfers. In de stad New York kreeg Manhattan in het begin van de negentiende eeuw een nieuw stadsplan, waarbij de avenues van noord naar zuid liepen en de streets van oost naar west. Deze kregen allemaal een nummer. Ook de wijk Eixample in Barcelona is aan het eind van de negentiende eeuw gebouwd met huizenblokken van gelijke grootte en elkaar loodrecht kruisende straten. Slakkenhuis (7) In het Zuid-Franse Valbonne werd de structuur van het schaakbord door monniken geïntroduceerd om te voorkomen dat er ‘trek’ ontstond bij wind, waardoor de kans op verbranding van de hele stad sterk werd verminderd. Veel bergstadjes werden namelijk gebouwd in de vorm van een slakkenhuis, bijvoorbeeld het Zuid-Franse stadje Mougins, ten noorden van Cannes. Als dan de mistral, een sterke wind, opstak, was in de hete zomer de kans op brand met desastreuze gevolgen groot, wat nog werd verergerd door het slakkenhuisvormige stratenplan van het stadje.*acropolis: hoogste punt van een stad, waar ook de burcht werd gebouwd‘Het schaakbordpatroon in de stedenbouw’, op: nl.wikipedia.org (bewerkt).Bron uitklappenAWelk gedeelte van de tekst vormt de inleiding?